Transformatör Periyodik Kontrolü Nedir?
Güç ve dağıtım transformatörleri; gerilim dönüşümünün sağlandığı, uzun ömürlü ancak bakımsız kaldığında büyük arızalara yol açan kritik elektrik altyapısı ekipmanlarıdır. Yağ bozulması, yalıtım zayıflaması veya soğutma sistemi arızası; trafo yangını ve uzun süreli güç kesintisine neden olabilir.
Yasal Dayanak ve Standartlar
- IEC/EN 60076 — -1 genel gerekler, -3 yalıtım ve ilgili deneyler, -5 kısa devre dayanımı, -7 mineral yağlı güç transformatörlerinin yüklenmesi ve ısıl yaşlanması; ilgili bölümler ekipman tipine göre seçilir.
- IEC 60076-1 — Power transformers — General
- IEEE C57.106 — Mineral yağlı trafolarda yağ kalitesi rehberi
- IEC 60422 — Mineral yağlı transformatörler gözetim ve bakım rehberi
- TS EN 60156 — Trafo yağı dielektrik dayanım testi
- İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III — Elektrikli ekipmanların periyodik muayenesi
- TS EN 60270 — Kısmi deşarj ölçümü yüksek gerilim test teknikleri
Muayene Kapsamı
1. Görsel ve Mekanik Kontrol
- Trafo gövdesi, radyatör ve konservatör sızıntı kontrolü
- Bağlantı izolatörleri çatlak, kırık ve kirlilik kontrolü
- Buchholz rölesi, termometre ve basınç rölesi fonksiyon kontrolü
- Soğutma fanları ve ONAN/ONAF soğutma sistemi kontrolü
- Topraklama bağlantıları ve kablo girişleri sızdırmazlık kontrolü
2. Trafo Yağı Analizi
- Dielektrik dayanım testi: IEC 60156 ölçüm yöntemidir; kabul kriteri yağ türü, yeni/işletmedeki yağ durumu, gerilim sınıfı ve ilgili bakım standardına göre belirlenir.
- Su içeriği (Karl Fischer): Kabul kriterinin kaynağı yağ ve ekipman özelliklerine göre raporda belirtilir.
- Asit sayısı: Yağ durumu ve ilgili bakım standardına göre değerlendirilir; sınırın kaynağı raporda belirtilir.
- Renk ve görünüm: yağ bozunma belirtisi
- Çözünmüş gaz analizi (DGA): H₂, CO, C₂H₂ ile erken arıza tespiti (opsiyonel)
3. Elektriksel Testler
- Yalıtım direnci ve polarizasyon indeksi (PI) ölçümü
- Dönüşüm oranı (TTR) ölçümü ve etiket değeriyle karşılaştırma
- DC sargı direnci; fazlar arası fark, bağlantı ve kademe değiştirici sorunlarını değerlendirir. Sarımlar arası kısa devre gerektiğinde diğer uygun testlerle araştırılır; yalnız DC dirençle dışlanmaz.
- Kısmi deşarj (PD) ölçümü — yüksek gerilim trafoları (opsiyonel)
4. Termografik Tarama
- Bağlantı noktaları, bağlantı plakaları ve bushing sıcaklık taraması
- Sargı aşırı ısınma belirtileri değerlendirmesi
- Soğutma homojenliği kontrolü
Yasal Çerçeve ve Kontrolü Kim Yapar?
EK-III 2.3.2 uyarınca kontroller; EKİPNET kayıtlı yetkili elektrik veya elektrik-elektronik mühendisleri, elektrik eğitimi mezunu teknik öğretmenler, elektrik tekniker veya yüksek teknikerlerince yapılır. 1 kV ve daha düşük gerilimli tesisatlarda elektronik mühendisleri de yetkilidir. Transformatörler EK-III Tablo-3 uyarınca yılda bir, imalatçı şartlarına göre kontrol edilir; risk değerlendirmesi daha sık kontrol gerektirebilir.
Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği, Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği ve uygulanabilir diğer elektrik mevzuatı ile ilgili standartlar dikkate alınır.
Yasal periyodik kontrol başlamadan en geç bir gün önce işveren ile yetkili kişi arasında İSG-KATİP üzerinden sözleşme düzenlenir ve karşılıklı onaylanır; sözleşmesiz rapor geçersizdir. Md. 7/2 uyarınca güvenliği montaja bağlı ekipman ilk kullanımdan önce, önemli bakım ve onarım sonrasında ve seyyar olmayan ekipman yer değiştirdiğinde kontrol edilir. Kaza, doğal olay, çalışma şeklinde değişiklik veya uzun süre kullanılmama gibi güvenliği bozabilecek durumlarda da kontrol yapılır. Bakımı yapan kişi aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz.
Raporda EKİPNET kayıt numarası, kontrol kriterleri, ölçüm/test sonuçları ve kullanım uygunluğu kanaati yer alır. Rapor ıslak veya mevzuata uygun güvenli elektronik imzalı olarak ekipman kullanıldığı sürece saklanır. Güvenli kullanımı engelleyen kusurlar giderilip ikinci kontrolle uygunluk doğrulanmadan ekipman kullanılmaz. Hafif/ağır kusur derecelendirmesi yalnız Bakanlığın ekipmana özgü dokümanında bu derecelendirme varsa uygulanır.
Sık Sorulan Sorular
Trafo yağı ne sıklıkla analiz edilmeli?
Yağ analizi aralığı üretici talimatı, gerilim sınıfı, yüklenme, yağ durumu ve önceki sonuçlara göre belirlenir. Bakım amaçlı yağ analizi aralığı, EK-III Tablo-3’teki yıllık transformatör periyodik kontrolünün yerine geçmez.
Kuru tip trafolarda yağ analizi yapılır mı?
Hayır. Kuru tip (reçine dökme) trafolarda yağ analizi uygulanmaz. Bunun yerine görsel muayene, yalıtım direnci testi, termografik tarama ve sargı direnci ölçümü uygulanır.