Preslerde kalıp arasındaki ezme bölgesi ağır el ve parmak yaralanmalarına yol açabilir. Eksantrik (mekanik), hidrolik ve pnömatik preslerin periyodik kontrolünde amaç, operatörün eli tehlikeli bölgedeyken koçun hareket edemeyeceğini ölçerek ve deneyerek doğrulamaktır.
Yasal Dayanak ve Kontrol Periyodu
Mekanik presler, hidrolik presler ve pnömatik presler, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III Tablo-4 (Tezgâhlar) kapsamında periyodik kontrole tabidir. Yönetmelikte belirtilen azami süre: standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl. Kontrol kriteri olarak yönetmelikte TS EN ISO 16092-1 (mekanik), TS EN ISO 16092-3 (hidrolik), TS EN 16092-1 ve TS EN 16092-4 (pnömatik) gösterilir. Bakanlık bu ekipman için ekipmana özgü periyodik kontrol rapor ve kriter dokümanı yayımlamışsa kontrol o dokümana göre, yayımlamamışsa EK-III kriterlerine göre yapılır (Md. 14/A).
Yıllık kontrol dışında, yönetmeliğin 7. maddesi gereği şu durumlarda da kontrol yapılır:
- Güvenliği kurulma ve montaj şartlarına bağlıysa, kurulumdan sonra ve ilk kez kullanılmadan önce
- Önemli bakım ve onarım faaliyetlerinden sonra
- Seyyar değilse, her yer değişikliğinde
- Kaza, doğal olay, çalışma şeklinde değişiklik veya uzun süre kullanılmama gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra
Ortam koşulları, kullanım sıklığı, ekipmanın yaşı ve önceki kontrol sonuçlarına göre risk değerlendirmesiyle kontrol sıklığı artırılabilir (EK-III 1.10).
Kontrol, kural olarak ekipmanın imal yılında yürürlükte olan standarda göre yapılır; ekipman sonradan yürürlüğe giren standarda uyumlaştırılabiliyorsa yeni standart da dikkate alınır, imal tarihinde standart yoksa yayımlanmış ilk standart esas alınır (EK-III 1.4.1). Tablodaki standartlar örnek niteliğindedir; raporda kullanılan standardın numarası ve adı yazılır (EK-III 1.7.1.1, 1.11).
Pres Kontrolünde Neler Yapılır?
Kontrolde tezgâhın koruyucuları, kumanda ve emniyet sistemleri ile mekanik durumu yönetmelikte gösterilen standarda göre değerlendirilir:
- Kalıp bölgesindeki sabit ve kilitlemeli hareketli koruyucuların yerinde ve işlevsel olması
- Işık perdesi ancak koçu kurs içinde güvenle durdurabilen preslerde koruma olarak kullanılabilir; tam devir kavramalı eksantrik preslerde koruma seçimi farklıdır. Uygulanabildiği preste ışık perdesinin algılama yüksekliği, çözünürlüğü ve devre dışı bırakılamaz olması; ölçülen durma süresine göre güvenlik mesafesinin TS EN ISO 13855 esaslarıyla hesaplanıp yerleşimin kontrolü
- Koçun durma süresinin ölçülmesi
- İki el kumandada eş zamanlılık ve tek elle çalıştırılamama testi; kumandalardan biri bırakıldığında güvenli davranış, yeni çevrim için iki kumandanın bırakılıp yeniden basılması şartı ve istem dışı tekrar vuruşun önlenmesi; ayak pedalının istem dışı basmaya karşı korunması
- Acil durdurma çözüldüğünde, koruyucu kapandığında veya enerji geri geldiğinde presin kendiliğinden vuruş yapmaması
- Çalışma modu seçici anahtarının kilitli olması, tek vuruş / sürekli çalışma geçişlerinin güvenliği
- Mekanik preslerde kavrama-fren sisteminin ve fren aşınmasının değerlendirilmesi
- Hidrolik ve pnömatik preslerde emniyet valfleri, basınç sınırlama, hortum ve bağlantılar, enerji kesildiğinde koçun kendiliğinden inmemesi
- Kalıp değişimi ve bakım sırasında koçu mekanik olarak tutacak emniyet takozu veya kilidinin varlığı
- Acil durdurma butonları, elektrik panosu ve koruma topraklaması
Mekanik, Hidrolik ve Pnömatik Pres Farkı
Yönetmelik üç pres türü için ayrı standart gösterir: mekanik presler için TS EN ISO 16092-1, hidrolik presler için TS EN ISO 16092-3, pnömatik presler için TS EN 16092-1 ve TS EN 16092-4. Mekanik preste kritik nokta kavrama-fren ve volan enerjisi, hidrolik preste valf ve devre emniyeti, pnömatik preste basınçlı havanın kesilmesi ve tahliyesidir. Kontrol listesi preste hangi tahrikin bulunduğuna göre kurulur. TS EN ISO 16092-1 genel güvenlik bölümüdür; mekanik preslerde imal yılına göre bu türe özgü TS EN ISO 16092-2 de dikkate alınır; hidrolik preslerde ise TS EN ISO 16092-3, genel bölüm olan 16092-1 ile birlikte uygulanır (EK-III 1.11). 16092 serisi her pres işlemini kapsamaz: doğrultma, dövme, ekstrüzyon, toz sıkıştırma gibi işlerde makineye özgü başka kriterler gerekebilir. Abkant presler ayrı standarda tabidir; abkant pres periyodik kontrolü sayfasına bakın.
Kontrolü Kim Yapabilir?
Tezgâhların periyodik kontrolleri, EKİPNET kaydı bulunan yetkili makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, makine teknikerleri veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır (EK-III 2.4.1). Yetkili kişinin imzası bulunmayan rapor geçersizdir. Ekipmanın bakımını yapan kişi, aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz (Md. 14/A).
Kontrole Hazırlık
Kontrolün tek seferde ve üretimi en az aksatarak tamamlanması için şunları hazır bulundurun:
- İSG-KATİP sözleşmesi: kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP sistemindeki örneğe uygun sözleşme düzenlenir ve karşılıklı onaylanır; sözleşmesiz düzenlenen rapor geçersizdir (Md. 7/6, Md. 14/A)
- Ekipmanın Türkçe kullanım kılavuzu ve makineyle birlikte bulundurulan güvenli kullanım talimatı (Md. 10); makinenin tabi olduğu ürün mevzuatına göre varsa AT uygunluk beyanı; varsa önceki periyodik kontrol raporu
- Bakım ve onarım kayıtları (yönetmelik bu kayıtların ekipmanın ömrü boyunca saklanmasını ister)
- Kontrol sırasında makineyi çalıştıracak, işlevlerini bilen bir operatör
- Enerji kesme ve kilitleme (etiketleme) imkânı ile makine çevresinde güvenli çalışma alanı
- Pres üzerinde kontrol sırasında bağlanacak, operatörün kullandığı bir kalıp
- Varsa ışık perdesi ve emniyet rölesi belgeleri
Operatörün Günlük Kontrolü
Yıllık kontrol, operatörün her vardiya başındaki kontrolünün yerini tutmaz. Yönetmelik (EK-III 1.3) iş ekipmanının her çalışmaya başlamadan önce operatörce gözle kontrol edilmesini, işlevlerinin denenmesini ve bunun kayıt altına alınmasını ister. Çatlak, aşırı aşınma veya benzeri bir kusur görülen ekipman kullanım dışı bırakılır ve derhal periyodik kontrole alınır (EK-III 1.3.2). Bu makinede günlük olarak bakılması gerekenler:
- Koruyucular yerinde mi, sökülmüş veya baypas edilmiş emniyet var mı?
- Işık perdesi kesildiğinde koç duruyor mu?
- İki el kumanda ve acil stop çalışıyor mu?
- Hidrolik/pnömatik kaçak, anormal ses veya titreşim var mı?
Rapor ve Kontrol Sonrası
Kontrol sonunda yönetmeliğin EK-III 1.7 maddesinde tarif edilen bölümleri içeren periyodik kontrol raporu düzenlenir: başlıcaları işyerinin unvanı, adresi ve SGK sicil numarası, İSG-KATİP sözleşme numarası, kontrolün başlangıç ve bitiş tarih-saati, rapor tarihi, bir sonraki kontrolün başlangıç tarihi, kontrol metodu (standardın numarası ve adı), ekipman etiket bilgileri, ölçülen değerler, uygulanan testler, kullanılan ölçüm aletlerinin adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgileri, kontrolü yapanın adı-soyadı, mesleği ve EKİPNET kayıt numarası, kusur açıklamaları ile ekipmanın kullanılabilir ya da uygunsuzluk giderilene kadar kullanılamaz olduğuna dair açık kanaat.
- Raporda kullanılamaz denilen ekipman, uygunsuzluk giderilene kadar çalıştırılamaz; işveren üzerine kolayca görülecek bir uyarı işareti koyar.
- Hafif/ağır kusur derecelendirmesi yalnızca Bakanlığın bu ekipman için yayımladığı rapor ve kriter dokümanında böyle bir derecelendirme varsa uygulanır: o durumda hafif kusur bir sonraki kontrolün başlangıç tarihine kadar giderilir, giderilmezse ağır kusur sayılır; ağır kusurlu ekipman çalıştırılamaz. Doküman yoksa veya dokümanda bu derecelendirme yapılmamışsa hafif/ağır ayrımı yapılmaz (EK-III 1.9.1).
- Kullanılamaz raporu alan ekipmanda eksiklikler giderildikten sonra ikinci kontrol yapılır ve “kullanılabilir” ibareli ikinci rapor düzenlenir (EK-III 1.9).
- Raporlar ıslak imzalı ya da güvenli elektronik imzalı olarak, ekipman kullanıldığı sürece saklanır.
İlgili Hizmetler
- Tezgah ve Makine Periyodik Kontrolü
- Abkant Pres Periyodik Kontrolü
- Giyotin Makas Periyodik Kontrolü
- Elektrik İç Tesisat Periyodik Kontrolü
Sık Sorulan Sorular
- Işık perdesi takılı preste ayrıca koruyucu gerekir mi?
- Işık perdesi yalnızca ön bölgeyi korur. Yan ve arka erişim noktaları sabit veya kilitlemeli koruyucularla kapatılmalıdır. Ayrıca ışık perdesi, ölçülen durma süresine uygun mesafeye yerleştirilmemişse el, koç durmadan kalıba ulaşabilir; kontrolde bu mesafe ölçülür.
- Pres periyodik kontrolü ne kadar sürer?
- Süre presin tipine ve emniyet donanımına göre değişir; ışık perdesi ve durma süresi ölçümü olan preslerde daha uzundur. Ölçüm ve işlevsel testler için presin çalıştırılabilir durumda olması gerekir.
- Eski bir eksantrik pres için hangi standart esas alınır?
- Yönetmelik (EK-III 1.4.1) kontrolün imal yılında yürürlükte olan standarda göre yapılmasını esas alır. Ekipman yeni standarda uyumlaştırılabiliyorsa yeni standart da dikkate alınır. Raporda kullanılan standart açıkça yazılır.
- Periyodik kontrol raporu olmayan tezgâh çalıştırılırsa ne olur?
- Periyodik kontrol, 6331 sayılı Kanun’un 30. maddesine dayanan İş Ekipmanları Yönetmeliği ile işverene yüklenmiş bir yükümlülüktür. Denetimde idari para cezası, olası bir iş kazasında ise işverenin hukuki ve cezai sorumluluğu gündeme gelir.