Torna tezgâhında başlıca tehlike, dönen aynaya veya iş parçasına giysi, saç ya da elin kapılarak sarılmasıdır. Üniversal tornalarda koruyucuların açık bırakılması, CNC tornalarda kapı kilidinin devre dışı bırakılması ağır kazaların bilinen nedenleridir.
Yasal Dayanak ve Kontrol Periyodu
Torna tezgâhları, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III Tablo-4 (Tezgâhlar) kapsamında periyodik kontrole tabidir. Yönetmelikte belirtilen azami süre: standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl. Kontrol kriteri olarak yönetmelikte TS EN ISO 23125 gösterilir. Bakanlık bu ekipman için ekipmana özgü periyodik kontrol rapor ve kriter dokümanı yayımlamışsa kontrol o dokümana göre, yayımlamamışsa EK-III kriterlerine göre yapılır (Md. 14/A).
Yıllık kontrol dışında, yönetmeliğin 7. maddesi gereği şu durumlarda da kontrol yapılır:
- Güvenliği kurulma ve montaj şartlarına bağlıysa, kurulumdan sonra ve ilk kez kullanılmadan önce
- Önemli bakım ve onarım faaliyetlerinden sonra
- Seyyar değilse, her yer değişikliğinde
- Kaza, doğal olay, çalışma şeklinde değişiklik veya uzun süre kullanılmama gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra
Ortam koşulları, kullanım sıklığı, ekipmanın yaşı ve önceki kontrol sonuçlarına göre risk değerlendirmesiyle kontrol sıklığı artırılabilir (EK-III 1.10).
Kontrol, kural olarak ekipmanın imal yılında yürürlükte olan standarda göre yapılır; ekipman sonradan yürürlüğe giren standarda uyumlaştırılabiliyorsa yeni standart da dikkate alınır, imal tarihinde standart yoksa yayımlanmış ilk standart esas alınır (EK-III 1.4.1). Tablodaki standartlar örnek niteliğindedir; raporda kullanılan standardın numarası ve adı yazılır (EK-III 1.7.1.1, 1.11).
Torna Kontrolünde Neler Yapılır?
Kontrolde tezgâhın koruyucuları, kumanda ve emniyet sistemleri ile mekanik durumu yönetmelikte gösterilen standarda göre değerlendirilir:
- Ayna koruyucusunun varlığı ve açıldığında iş milinin çalışmasını engelleyen kilitleme
- CNC tornalarda kapı emniyet kilidi: kapı açıkken tehlikeli hareketin engellenmesi; açık kapıyla harekete izin verilen modlarda hız sınırlaması, basılı tutmalı/onay kumandası ve diğer koruyucu şartların birlikte sağlanması
- Ayar (kurulum) modunda hız sınırlamalarının çalışması ve mod seçicinin yetkisiz değiştirilememesi
- İş mili freninin ve acil durdurmanın devreye girdiğinde makineyi durdurması
- Ayna anahtarının aynada unutulmasına karşı önlem, ayna ve punta bağlantılarının sağlamlığı
- Güç tahrikli aynalarda sıkma kuvveti/basıncı kaybında güvenli davranış; ayna, çene ve iş parçasına uygun azami devrin aşılmaması
- İş milinin arkasından çıkan çubuk malzemenin ve varsa çubuk besleyicinin korunması
- Talaş ve soğutma sıvısı sıçramasına karşı koruyucular; görüş camının sağlamlığı
- Kayış, dişli ve hareket iletim elemanlarının kapalı olması
- Elektrik panosu, koruma topraklaması, aydınlatma ve uyarı etiketleri
Üniversal ve CNC Torna
TS EN ISO 23125 hem elle kumanda edilen hem de sayısal kontrollü torna tezgâhlarını kapsar. Üniversal tornada kontrol ağırlığı ayna ve hareket iletim koruyucularındadır. CNC tornada ise kapalı kabin, kapı kilidi ve çalışma modlarının güvenli geçişi öne çıkar. İşleme merkezleri ve freze tezgâhları ayrı standarda tabidir; freze ve işleme merkezi periyodik kontrolü sayfasına bakın.
Kontrolü Kim Yapabilir?
Tezgâhların periyodik kontrolleri, EKİPNET kaydı bulunan yetkili makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, makine teknikerleri veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır (EK-III 2.4.1). Yetkili kişinin imzası bulunmayan rapor geçersizdir. Ekipmanın bakımını yapan kişi, aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz (Md. 14/A).
Kontrole Hazırlık
Kontrolün tek seferde ve üretimi en az aksatarak tamamlanması için şunları hazır bulundurun:
- İSG-KATİP sözleşmesi: kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP sistemindeki örneğe uygun sözleşme düzenlenir ve karşılıklı onaylanır; sözleşmesiz düzenlenen rapor geçersizdir (Md. 7/6, Md. 14/A)
- Ekipmanın Türkçe kullanım kılavuzu ve makineyle birlikte bulundurulan güvenli kullanım talimatı (Md. 10); makinenin tabi olduğu ürün mevzuatına göre varsa AT uygunluk beyanı; varsa önceki periyodik kontrol raporu
- Bakım ve onarım kayıtları (yönetmelik bu kayıtların ekipmanın ömrü boyunca saklanmasını ister)
- Kontrol sırasında makineyi çalıştıracak, işlevlerini bilen bir operatör
- Enerji kesme ve kilitleme (etiketleme) imkânı ile makine çevresinde güvenli çalışma alanı
- CNC tezgâhlarda kontrol sırasında mod geçişlerini yapabilecek yetkili operatör
Operatörün Günlük Kontrolü
Yıllık kontrol, operatörün her vardiya başındaki kontrolünün yerini tutmaz. Yönetmelik (EK-III 1.3) iş ekipmanının her çalışmaya başlamadan önce operatörce gözle kontrol edilmesini, işlevlerinin denenmesini ve bunun kayıt altına alınmasını ister. Çatlak, aşırı aşınma veya benzeri bir kusur görülen ekipman kullanım dışı bırakılır ve derhal periyodik kontrole alınır (EK-III 1.3.2). Bu makinede günlük olarak bakılması gerekenler:
- Ayna koruyucusu ve kapı kilidi çalışıyor mu?
- Acil stop iş milini durduruyor mu?
- Ayna anahtarı aynada bırakılmış mı?
- Soğutma sıvısı veya yağ kaçağı, kaygan zemin var mı?
Rapor ve Kontrol Sonrası
Kontrol sonunda yönetmeliğin EK-III 1.7 maddesinde tarif edilen bölümleri içeren periyodik kontrol raporu düzenlenir: başlıcaları işyerinin unvanı, adresi ve SGK sicil numarası, İSG-KATİP sözleşme numarası, kontrolün başlangıç ve bitiş tarih-saati, rapor tarihi, bir sonraki kontrolün başlangıç tarihi, kontrol metodu (standardın numarası ve adı), ekipman etiket bilgileri, ölçülen değerler, uygulanan testler, kullanılan ölçüm aletlerinin adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgileri, kontrolü yapanın adı-soyadı, mesleği ve EKİPNET kayıt numarası, kusur açıklamaları ile ekipmanın kullanılabilir ya da uygunsuzluk giderilene kadar kullanılamaz olduğuna dair açık kanaat.
- Raporda kullanılamaz denilen ekipman, uygunsuzluk giderilene kadar çalıştırılamaz; işveren üzerine kolayca görülecek bir uyarı işareti koyar.
- Hafif/ağır kusur derecelendirmesi yalnızca Bakanlığın bu ekipman için yayımladığı rapor ve kriter dokümanında böyle bir derecelendirme varsa uygulanır: o durumda hafif kusur bir sonraki kontrolün başlangıç tarihine kadar giderilir, giderilmezse ağır kusur sayılır; ağır kusurlu ekipman çalıştırılamaz. Doküman yoksa veya dokümanda bu derecelendirme yapılmamışsa hafif/ağır ayrımı yapılmaz (EK-III 1.9.1).
- Kullanılamaz raporu alan ekipmanda eksiklikler giderildikten sonra ikinci kontrol yapılır ve “kullanılabilir” ibareli ikinci rapor düzenlenir (EK-III 1.9).
- Raporlar ıslak imzalı ya da güvenli elektronik imzalı olarak, ekipman kullanıldığı sürece saklanır.
İlgili Hizmetler
- Tezgah ve Makine Periyodik Kontrolü
- Freze ve İşleme Merkezi Periyodik Kontrolü
- Taşlama Makinesi Periyodik Kontrolü
- Delme Makinesi Periyodik Kontrolü
Sık Sorulan Sorular
- Ayna koruyucusu olmayan üniversal torna uygun bulunur mu?
- Ayna koruyucusu ve kilitlemesi standardın temel gereklerindendir. Yoksa uygunsuzluk olarak raporlanır; kusurun derecesi koruyucunun eksikliğinin yarattığı riske göre belirlenir.
- CNC tornalarda kapı açıkken çalışma neden tehlikelidir?
- Kapalı kabin, aynadan fırlayabilecek parça ve talaşa karşı da koruma sağlar. Kapı kilidinin baypas edilmesi hem sarılma hem fırlama riskini açar; kontrolde kilidin baypas edilip edilmediğine özellikle bakılır.
- Torna ile işleme merkezi aynı raporda olabilir mi?
- Her tezgâh ayrı ekipman olarak, kendi standardına göre raporlanır. Aynı ziyarette birlikte kontrol edilebilir.
- Periyodik kontrol raporu olmayan tezgâh çalıştırılırsa ne olur?
- Periyodik kontrol, 6331 sayılı Kanun’un 30. maddesine dayanan İş Ekipmanları Yönetmeliği ile işverene yüklenmiş bir yükümlülüktür. Denetimde idari para cezası, olası bir iş kazasında ise işverenin hukuki ve cezai sorumluluğu gündeme gelir.