Hareketsiz taşlama makinelerinde en ağır tehlike, taşın çatlayıp yüksek hızla parçalanmasıdır. Bunun yanında taş ile alet dayanağı arasına parçanın ve elin sıkışması da ciddi bir tehlikedir. Yönetmelik bu makineler için TS EN ISO 16089’u gösterir (bu standart honlama, parlatma ve bant taşlama makinelerini kapsamaz).
Yasal Dayanak ve Kontrol Periyodu
Hareketsiz taşlama makineleri, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III Tablo-4 (Tezgâhlar) kapsamında periyodik kontrole tabidir. Yönetmelikte belirtilen azami süre: standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl. Kontrol kriteri olarak yönetmelikte TS EN ISO 16089 gösterilir. Bakanlık bu ekipman için ekipmana özgü periyodik kontrol rapor ve kriter dokümanı yayımlamışsa kontrol o dokümana göre, yayımlamamışsa EK-III kriterlerine göre yapılır (Md. 14/A).
Yıllık kontrol dışında, yönetmeliğin 7. maddesi gereği şu durumlarda da kontrol yapılır:
- Güvenliği kurulma ve montaj şartlarına bağlıysa, kurulumdan sonra ve ilk kez kullanılmadan önce
- Önemli bakım ve onarım faaliyetlerinden sonra
- Seyyar değilse, her yer değişikliğinde
- Kaza, doğal olay, çalışma şeklinde değişiklik veya uzun süre kullanılmama gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra
Ortam koşulları, kullanım sıklığı, ekipmanın yaşı ve önceki kontrol sonuçlarına göre risk değerlendirmesiyle kontrol sıklığı artırılabilir (EK-III 1.10).
Kontrol, kural olarak ekipmanın imal yılında yürürlükte olan standarda göre yapılır; ekipman sonradan yürürlüğe giren standarda uyumlaştırılabiliyorsa yeni standart da dikkate alınır, imal tarihinde standart yoksa yayımlanmış ilk standart esas alınır (EK-III 1.4.1). Tablodaki standartlar örnek niteliğindedir; raporda kullanılan standardın numarası ve adı yazılır (EK-III 1.7.1.1, 1.11).
Taşlama Makinesinde Neler Kontrol Edilir?
Kontrolde tezgâhın koruyucuları, kumanda ve emniyet sistemleri ile mekanik durumu yönetmelikte gösterilen standarda göre değerlendirilir:
- Taş koruyucu kapağın (muhafaza) varlığı, sağlamlığı ve taşın yalnızca çalışma bölümünü açıkta bırakması
- Taş üzerinde yazan azami çevresel hız / devir ile makine devrinin uyumu
- Taş montajında flanş ve ara pulların doğru kullanımı; taşta çatlak, kırık veya yıpranma
- Taş motorlarında alet dayanağı ve üst siper ile taş arasındaki boşluğun ayarlanabilmesi ve mevcut boşluğun ölçülerek makine tipine uygun kabul sınırıyla karşılaştırılması
- CNC ve kapalı taşlama makinelerinde çalışma bölgesi muhafazasının ve kapı kilitlemesinin işlevi; taş durmadan erişimin önlenmesi, güvenli ayar modu (taş muhafazasından ayrı bir kontrol)
- Göz siperi veya şeffaf koruyucu
- Yüzey ve silindirik taşlamada tabla hareket alanının korunması, manyetik tabla tutma gücü ve enerji kesildiğinde parçanın bırakılmaması
- Acil durdurma, fren ve tekrar çalışmaya karşı koruma
- Toz/sis emiş bağlantısı, elektrik panosu ve koruma topraklaması
Taş Değişimi ve Montajı
Yanlış taş seçimi ve hatalı montaj taşın kırılmasına yol açabilir. Kontrolde makinenin yanında bulunan yedek taşların makineye uygunluğu ve taş değişimini yapan kişinin yetkisi de sorulur. Taş değişimini kimin, hangi talimatla yaptığını yazılı hâle getirmenizi öneririz.
Kontrolü Kim Yapabilir?
Tezgâhların periyodik kontrolleri, EKİPNET kaydı bulunan yetkili makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, makine teknikerleri veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır (EK-III 2.4.1). Yetkili kişinin imzası bulunmayan rapor geçersizdir. Ekipmanın bakımını yapan kişi, aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz (Md. 14/A).
Kontrole Hazırlık
Kontrolün tek seferde ve üretimi en az aksatarak tamamlanması için şunları hazır bulundurun:
- İSG-KATİP sözleşmesi: kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP sistemindeki örneğe uygun sözleşme düzenlenir ve karşılıklı onaylanır; sözleşmesiz düzenlenen rapor geçersizdir (Md. 7/6, Md. 14/A)
- Ekipmanın Türkçe kullanım kılavuzu ve makineyle birlikte bulundurulan güvenli kullanım talimatı (Md. 10); makinenin tabi olduğu ürün mevzuatına göre varsa AT uygunluk beyanı; varsa önceki periyodik kontrol raporu
- Bakım ve onarım kayıtları (yönetmelik bu kayıtların ekipmanın ömrü boyunca saklanmasını ister)
- Kontrol sırasında makineyi çalıştıracak, işlevlerini bilen bir operatör
- Enerji kesme ve kilitleme (etiketleme) imkânı ile makine çevresinde güvenli çalışma alanı
- Makinede kullanılan ve yedekte bekleyen taşların etiket bilgileri
Operatörün Günlük Kontrolü
Yıllık kontrol, operatörün her vardiya başındaki kontrolünün yerini tutmaz. Yönetmelik (EK-III 1.3) iş ekipmanının her çalışmaya başlamadan önce operatörce gözle kontrol edilmesini, işlevlerinin denenmesini ve bunun kayıt altına alınmasını ister. Çatlak, aşırı aşınma veya benzeri bir kusur görülen ekipman kullanım dışı bırakılır ve derhal periyodik kontrole alınır (EK-III 1.3.2). Bu makinede günlük olarak bakılması gerekenler:
- Taş koruyucusu ve göz siperi yerinde mi?
- Alet dayanağı taşa yeterince yakın mı?
- Taşta çatlak, kırık veya ovalleşme var mı?
- Çalışırken anormal titreşim var mı?
Rapor ve Kontrol Sonrası
Kontrol sonunda yönetmeliğin EK-III 1.7 maddesinde tarif edilen bölümleri içeren periyodik kontrol raporu düzenlenir: başlıcaları işyerinin unvanı, adresi ve SGK sicil numarası, İSG-KATİP sözleşme numarası, kontrolün başlangıç ve bitiş tarih-saati, rapor tarihi, bir sonraki kontrolün başlangıç tarihi, kontrol metodu (standardın numarası ve adı), ekipman etiket bilgileri, ölçülen değerler, uygulanan testler, kullanılan ölçüm aletlerinin adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgileri, kontrolü yapanın adı-soyadı, mesleği ve EKİPNET kayıt numarası, kusur açıklamaları ile ekipmanın kullanılabilir ya da uygunsuzluk giderilene kadar kullanılamaz olduğuna dair açık kanaat.
- Raporda kullanılamaz denilen ekipman, uygunsuzluk giderilene kadar çalıştırılamaz; işveren üzerine kolayca görülecek bir uyarı işareti koyar.
- Hafif/ağır kusur derecelendirmesi yalnızca Bakanlığın bu ekipman için yayımladığı rapor ve kriter dokümanında böyle bir derecelendirme varsa uygulanır: o durumda hafif kusur bir sonraki kontrolün başlangıç tarihine kadar giderilir, giderilmezse ağır kusur sayılır; ağır kusurlu ekipman çalıştırılamaz. Doküman yoksa veya dokümanda bu derecelendirme yapılmamışsa hafif/ağır ayrımı yapılmaz (EK-III 1.9.1).
- Kullanılamaz raporu alan ekipmanda eksiklikler giderildikten sonra ikinci kontrol yapılır ve “kullanılabilir” ibareli ikinci rapor düzenlenir (EK-III 1.9).
- Raporlar ıslak imzalı ya da güvenli elektronik imzalı olarak, ekipman kullanıldığı sürece saklanır.
İlgili Hizmetler
- Tezgah ve Makine Periyodik Kontrolü
- Soğuk Metal Testeresi Periyodik Kontrolü
- Torna Tezgahı Periyodik Kontrolü
Sık Sorulan Sorular
- Taş motoru küçük bir makine; yine de kontrol gerekir mi?
- Evet. Hareketsiz taşlama makineleri boyutundan bağımsız olarak Tablo-4’te sayılır ve yılda en az bir kez kontrol edilir.
- Avuç taşlama (spiral) bu kapsamda mı?
- Hayır. Avuç taşlama el aletidir. Bu sayfa tezgâh tipi, hareketsiz taşlama makinelerini kapsar.
- Taş değişiminden sonra yeniden periyodik kontrol gerekir mi?
- Olağan taş değişimi tek başına yeniden periyodik kontrol gerektirmez; taşın makine devrine uygun olduğu ve doğru monte edildiği değişimi yapan kişi tarafından doğrulanır. Önemli bakım-onarımdan sonra, güvenliği bozan bir olayda veya çatlak/aşırı aşınma görüldüğünde ise periyodik kontrol gerekir (Md. 7, EK-III 1.3.2).
- Periyodik kontrol raporu olmayan tezgâh çalıştırılırsa ne olur?
- Periyodik kontrol, 6331 sayılı Kanun’un 30. maddesine dayanan İş Ekipmanları Yönetmeliği ile işverene yüklenmiş bir yükümlülüktür. Denetimde idari para cezası, olası bir iş kazasında ise işverenin hukuki ve cezai sorumluluğu gündeme gelir.