TS EN ISO 3691-1, motorlu sanayi araçlarının (forklift, transpalet, istif aracı dahil) güvenlik gereksinimlerini ve doğrulama yöntemlerini belirleyen uluslararası uyumlu Türk standardıdır. Forklift periyodik muayenesinde Türkiye'de yasal dayanak olarak kullanılır ve 6331 sayılı İSG Kanunu'nun gerektirdiği "uygun ekipman" kriterinin teknik karşılığını oluşturur.
Bu rehberde standardın kapsamını, muayene sırasında kontrol edilen noktaları, TS EN 1755 ATEX uzantısını ve sahada uygulanışını adım adım inceleyeceğiz.
TS EN ISO 3691-1 Nedir?
TS EN ISO 3691-1 — "Motorlu sanayi araçları — Güvenlik şartları ve doğrulama — Bölüm 1: Kendinden hareketli sanayi araçları (otomatize araçlar hariç)" başlıklı standart, ISO 3691-1'in Türkiye'de Türk Standartları Enstitüsü (TSE) tarafından uyumlaştırılmış versiyonudur.
Standart, AB Makine Direktifi 2006/42/EC kapsamındaki uyumlaştırılmış standartlar listesinde yer alır. Bu standarda uygun üretilen forkliftler, "Makine Emniyeti Yönetmeliği" kapsamında CE uygunluk işareti alabilir; periyodik muayenede de standardın gerektirdiği güvenlik özelliklerinin korunduğu kontrol edilir.
Önemli not: TS EN ISO 3691-1 dizel, LPG, akülü ve elektrikli her tip forklifti kapsar. Otomatik kılavuzlu araçlar (AGV) için ayrı bir standart bölümü (3691-4) uygulanır.
Standardın Hangi Bölümleri Periyodik Muayeneyi İlgilendirir?
TS EN ISO 3691-1'in periyodik kontrolde birincil referans alınan başlıkları:
MaddeKonuMuayene Etkisi4. Tehlike listesiForklift kullanımındaki tehlikeli durumlarRisk analizinde dayanak5.7 StabiliteStatik ve dinamik denge gereksinimleriYük kapasitesi etiket kontrolü, denge testi5.8 Yük taşıma sistemleriÇatal, kaldırma silindiri, hidrolikÇatal hasar, hidrolik kaçak, kaldırma sınır testi5.9 Operatör koltuğu ve emniyetFOPS, ROPS, emniyet kemeriÜst koruma yapısı, koltuk emniyet kemeri5.13 KumandalarOperatör kontrolü, fren, hız sınırlamaTest atışı + ölçüm6.2 İşaret ve uyarılarEtiket, sesli/görsel uyarıEtiket okunabilirlik, korna, geri uyarı sesi Periyodik Muayenede Standardın Uygulanış Yöntemi
Periyodik muayenede TS EN ISO 3691-1, tek başına değil aşağıdaki diğer dayanaklarla birlikte uygulanır:
- 6331 sayılı İSG Kanunu — zorunluluğun yasal dayanağı
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği — EK-III'te belirtilen periyodik kontrol hükümleri
- FEM 4.004 (Federation Européenne de la Manutention) — Avrupa İstifleme Federasyonu kuralları
- TS EN 1755 — Patlayıcı ortam (ATEX) için kullanılan forkliftler
Muayene süreci tipik olarak şu adımlardan oluşur:
- Belge kontrolü — Önceki muayene raporu, üretici beyanı (CE), yük kapasitesi etiketi
- Görsel muayene — Şasi çatlağı, çatal kolları, kaldırma silindiri, hidrolik hortumlar
- Fonksiyonel test — Kaldırma/indirme, fren testi, korna, geri uyarı, far/sinyal
- Operatör arayüzü — Koltuk, emniyet kemeri, FOPS/ROPS, kumanda ergonomisi
- Etiket kontrolü — Yük kapasite tablosu (load chart) okunaklı ve doğru
- Belgeleme — Tespit edilen kusurlar, "UYGUN" veya "KULLANILAMAZ" kararı, sonraki muayene tarihi
ATEX (Patlayıcı Ortam) Forkliftleri ve TS EN 1755
Patlayıcı ortamlarda (örn. kimya tesisi, boya atölyesi, tahıl deposu) kullanılan forkliftler TS EN 1755 standardına da uymak zorundadır. Bu, TS EN ISO 3691-1'in eki niteliğindedir ve şu ek kontrolleri gerektirir:
- Yüzey sıcaklığı sınırı — Patlayıcı ortam sınıfına göre (T1...T6) maksimum yüzey sıcaklığı belirli
- Kıvılcım koruması — Egzoz, fren, motor kıvılcımları
- Statik elektrik önleme — Topraklama bağlantısı, antistatik lastik
- ATEX zon sınıflandırması — Zone 1, Zone 2, Zone 21, Zone 22 için farklı ekipman kategorisi
ATEX forklift muayenesi periyodik kontrol kuruluşunun ATEX kapsamlı yetkinliğine sahip olmasını gerektirir. Sıradan forklift muayenesinden farklı bir uzmanlık alanıdır.
Etiket Okunabilirliği: Yük Kapasite Tablosu
TS EN ISO 3691-1'in en sık ihmal edilen ama muayenede kritik olan noktası: yük kapasite etiketinin okunabilirliği.
Her forkliftin operatörün net göreceği bir yerde yük merkezi mesafesine göre kapasite tablosu (load chart) bulunmalıdır. Bu etiket:
- Solmuş, sökülmüş, eksik veya okunamaz ise otomatik "KULLANILAMAZ" sonucu doğurabilir
- Sahte/yanlış kapasite gösteriyorsa ciddi iş güvenliği ihlalidir
- Üretici tarafından sağlanan orijinal etikete uygun olmalıdır
İşletmelerin bu etiketi düzenli kontrol etmesi (ayda en az bir görsel bakış) önerilir.
Hangi Yıl Forkliftleri Bu Standarda Uymalıdır?
TS EN ISO 3691-1'in temel revizyonu 2015 yılındadır ve TS EN ISO 3691-1:2015+A1:2020 tadili ile güncellenmiştir. 2015 sonrası üretilen ve AB'ye uygun forkliftler bu standarda doğrudan uyar.
Daha eski forkliftler için (1995 öncesi) bazı maddeler tam karşılanmayabilir. Bu durumda risk değerlendirmesi ile telafi edici güvenlik önlemleri uygulanır (örn. ek koruma yapısı, hız sınırlama, daha kısa periyot muayene).
Sık Sorulan Sorular
TS EN ISO 3691-1 Türkiye'de zorunlu mu?
İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III'te endüstriyel araçlar (forkliftler vb.) için öngörülen periyodik kontrol, kontrolü yapan kuruluşun ilgili uyumlaştırılmış standartlara göre değerlendirme yapmasını gerektirir. TS EN ISO 3691-1, AB Makine Direktifi'nin uyumlaştırılmış standardıdır — bu nedenle Türkiye'de fiilen referans standart olarak kullanılır.
CE belgeli forkliftim var, yine de periyodik kontrol gerekir mi?
Evet. CE belgesi üreticiye aittir ve aracın piyasaya arzı sırasındaki uygunluğunu gösterir. Kullanım sırasında aşınma, hasar, yanlış kullanım ile güvenlik koşulları değişebilir. Periyodik kontrol bu sürekliliği denetleyen yasal mekanizmadır. İki belge birbirinin yerine geçmez.
Aynı forklift sahada hem normal hem ATEX kullanılabilir mi?
Hayır. ATEX kapsamındaki forkliftler özel olarak imal edilmiştir ve sıradan forkliftler ATEX zonuna giremez. ATEX ekipmanı normal ortamda kullanılabilir ama tersi mümkün değildir. Bu nedenle ATEX sertifikası ve TS EN 1755 muayenesi ayrıca yapılır.
Periyodik muayene sırasında forklift çalışmaya devam edebilir mi?
Genelde hayır. Muayene sırasında yük kapasite testi, fren testi, hidrolik test dahil dinamik testler vardır. Bu testler için forklift muayene alanında olmalı, operatörsüz değerlendirilmelidir. Tipik muayene süresi araç başına 1-2 saattir; tüm filo için planlama işletme ile koordineli yapılır.
TS EN ISO 3691-1 ile TS EN ISO 3691-5 farkı nedir?
- TS EN ISO 3691-1: Kendinden hareketli (sürücülü) sanayi araçları (forklift dahil).
- TS EN ISO 3691-5: Yaya kullanımlı sanayi araçları (yürüyen-arkalı transpalet, istif arabası).
İki standart genellikle birlikte kullanılır çünkü çoğu işletmede her iki tip araç bulunur.
Sonuç
TS EN ISO 3691-1, sadece bir "doküman numarası" değil, forklift periyodik muayenesinde fiili karşılaştırma kriteridir. Standardın tüm maddelerine birebir hakim olan, ATEX kapsamı için TS EN 1755'i ek olarak uygulayabilen ve yetkin teknik personele sahip bir kuruluş ile çalışmak hem yasal güvence hem de gerçek iş güvenliği için kritiktir.
➡️ Forklift filonuz için periyodik muayene takvimi oluşturmak istiyorsanız bizimle iletişime geçin. Detaylı bilgi için forklift periyodik kontrolü sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Kaynaklar
- TS EN ISO 3691-1 — Türk Standartları Enstitüsü (resmi standart erişimi)
- ISO 3691-1:2015 — International Organization for Standardization